GeschiedenisBioscoop, studentenvereniging én kroeg. Sinds 1946.
Je hebt net een kopje koffie - of alweer het zoveelste speciaalbier op rij - gedronken in de foyer van Kriterion. Misschien kom je hier vaker. Misschien bezoek je onze filmvoorstellingen. Misschien heb je je wel eens afgevraagd hoe Kriterion het voor elkaar krijgt relatief bescheiden tarieven te hanteren. Of hoe ons aanbod van kwaliteitsfilms tot stand komt. Om bij het begin te beginnen:Kriterion kent een lange en woelige geschiedenis die begon tijdens de Tweede Wereldoorlog met de verzetsgroep rond Wouter van Zeytveld en Piet Meerburg (1919-2010). Deze Amsterdamse studenten wisten met hulp van Fiedeldy Dop (1911-1991), een bevriende huisarts die door contacten bij de politie vroegtijdig op de hoogte van op handen zijnde razzia's op joden was, joodse kinderen onder te brengen bij onderduikadressen buiten de stad. De groep rond Van Zeytveld en Meerburg redde ook ongeveer duizend joodse kinderen uit de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg aan de Plantage Middenlaan, waar ze waren geplaatst in afwachting van transport naar Duitsland.
De leden van de groep rond Wouter van Zeytveld en Piet Meerburg waren grotendeels studenten die door de omstandigheden gedwongen waren geweest hun studie stop te zetten. Zij voelden er weinig voor hun verworven onafhankelijkheid na de bevrijding weer op te geven. Nog ruim voor het einde van de Tweede Wereldoorlog vatte de inmiddels 25-jarige Meerburg dan ook het plan op voor een commerciële bioscoop waar studenten konden werken om alsnog te kunnen afstuderen zonder van hun ouders of de overheid afhankelijk te zijn.
Op 1 juni 1945 werd daarom de Stichting Onderlinge Studenten Steun opgericht die als doel had “studenten aan de Amsterdamse Universiteiten in staat te stellen zelf de kosten van hun studie te verdienen.” Het verwaarloosde verenigingsgebouw van de joodse arbeidersvereniging Handwerkers Vriendenkring dat in de oorlog door de NSB was geconfisqueerd werd opgekocht met ingezameld geld en omgebouwd tot bioscoop. Op 6 november 1945 opende Kriterion met een galavoorstelling voor 200 genodigden. Kriterion was onmiddellijk een succes en kreeg enorme aandacht in de pers. De Telegraaf schreef in 1950: “Het geld om levensonderhoud en studie te betalen ligt maar niet voor het opscheppen. Zij weten het: waar een wil is, is een weg, en die weg leggen zij af, zwaar of niet.”
Kriterion speelde ook een belangrijke rol in de Amsterdamse studentenwereld. De Algemene Studenten Vereniging Amsterdam (ASVA), eveneens een initiatief van studenten uit het verzet, was bijvoorbeeld tot 1966 in het pand aan de Roetersstraat gevestigd
Naast het filmtheater werden er door de Stichting ook een aantal andere projecten in het leven geroepen om studenten aan werk te helpen. Zo werd in 1949 de oppascentrale Kriterion opgericht en werd in 1960 de benzinepomp geopend door prinses Irene. De interesse van het Koninklijk huis was al gebleken toen Koningin Wilhelmina 1946 en Koningin Juliana in 1956 de bioscoop hadden bezocht. De benzinepomp aan de IJburglaan en de oppascentrale bestaan tot op de dag van vandaag en worden nog steeds beheerd door de Stichting.
In de jaren zestig ontstond er steeds meer een kloof tussen het bestuur van de Stichting en de studenten die in het filmtheater werkten. Ze eisten meer inspraak in het beleid. De generatiekloof scheurde open in 1982 toen de Stichting besloot filmtheater Kriterion op te heffen met het argument dat het nieuwe stelsel voor studiefinanciering werken naast de studie overbodig zou maken. De toenmalige medewerkers van Kriterion bezetten het pand aan de Roetersstraat, organiseerden zichzelf in een vereniging en verklaarden zich onafhankelijk. De Stichting ging na een aantal weken en na stevige onderhandelingen in het Okura Hotel overstag. De studenten mochten het filmtheater voortaan zelfstandig beheren. Het filmtheater is vanaf 16 september 1982 dan ook een officiële vereniging en viert in 2008 haar 25-jarig lustrum.
Tot op de dag van vandaag vormt het concept van Kriterion een unicum in Nederland en zover ons bekend in de wereld: een non-hiërarchisch bedrijf dat volledig door studenten wordt gerund. Iedereen heeft er dezelfde aanstelling, managers kennen we niet. De organisatiestructuur is direct democratisch en dit zorgt elke dag opnieuw voor een aangename werksfeer en ruimte voor creativiteit. Kriterion heeft er het afgelopen jaar wel twee zusjes bijgekregen met hetzelfde concept: eetcafé ‘SKEK aan de Zeedijk en het nieuwe complex Studio K met een theater, bioscoopzaal en restaurant aan het Timorplein. Beide projecten worden ook door de Stichting Kriterion ondersteund. Sinds juni 2011 is er een splinternieuw Kriterion opgericht in Sarajevo, waar een team van Bosnische studenten onder begeleiding van oud-medewerkers van Kriterion jarenlang hard aan gewerkt heeft. www.kriterion.ba
Movietheater, student association and café. Since 1946.
Kriterion’s long, turbulent history starts during World War 2 in nazi occupied Amsterdam. The resistance group based around students Wouter van Zeytveld and Piet Meerburg (1919-2010) helped approximately thousand Jewish children into hiding. After the war Van Zeytveld and Meerburg, who had put their studies to a halt during the war, longed to maintain their independence by setting up a commercial movie theatre, where students could earn their own living. This way students could graduate without being financially dependent on their parents or the government.
The neglected, former building of the Jewish Craft Guild, who were ejected from the building during the war, was bought with money from collections and turned into a movie theatre. On November 6th 1945 Kriterion was opened in gala with great success and tremendous positive media coverage. Two different Dutch queens even came to visit the theatre.
The further development of job offerings for students by the Kriterion foundation continued to spawn successful initiatives; a babysitters office in 1949 and a petrol station in 1960. Both still exist to this day.
During the sixties tensions arose between the board of the foundation and the students working at Kriterion, who wanted more say. This erupted in 1982 when the board decided to shut down the theatre, because they believed the newly established governmental student aid made the theatre redundant as a working place. The students of Kriterion occupied the building and forged an independent association. Negotiations between the two parties resulted in a movie theatre independently run by students. This association still is a unique concept in the Netherlands (and maybe the world?) with its student-run non-hierarchic structure. The absence of managers and the direct democracy which is applied to the decision making provide a pleasant atmosphere and space for creative output. In recent years two sister associations were established: ‘SKEK restaurant (Zeedijk 4) and a second movie theatre, Studio-K (Timorplein 62), which also functions as a café, restaurant and parttime club. In june 2011 the students of Kriterion helped Bosnian students to start their own Kriterion in Sarajevo (www.kriterion.ba), a project they had worked really hard for for a long time.
